słowa na wiatr

regionalia

Podróz na Kresy:Plebańce pod Brasławiem

Plebańce pod Brasławiem

Re-exposure of Turek Kazimierz 1883.jpgOpisy dawnej wsi Plebańce dokumentują stare fotografie, pokoleniowa pamięć[1] dawnych jej mieszkańców a nawet onomastyczna forma służebna nazwy miejscowej, potwierdzona przechowanymi z pietyzmem kościelnymi dokumentami dekanatu brasławskiego, w skład którego wieś wchodziła.

Współczesne techniki udostępniania zbiorów przychodzą z pomocą nie tylko historykom, ale również wścibskim poszukiwaczom rodzinnych historii. Niemal powszechnie budujemy drzewa genealogiczne, szukamy korzeni, poznajemy rodzinną i krajową historię. Chwała zatem Internetowi i zdigitalizowanym zbiorom bibliotecznym.  Powszechny  dostęp do Kultury staje się możliwy, a pojęcie "prowincja"  wcale nie musi oznaczać miejsca zamieszkania.

Tak, dotarłam - dzięki pomocy ziemlaka - Józefa Chodźki – do akt „Wizytacji dekanatu brasławskiego 1782-1783 przeprowadzonej na polecenie biskupa wileńskiego Ignacego Jakuba Massalskiego” w opracowaniu Romualdasa Firkovičiusa z Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk (Wilno 2008)[2]

Oryginał akt wizytacji kanonicznych parafii dekanatu Brasław w formie manuskryptu znajduje się w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Litwy pod sygnaturą f.694 opis 1, nr 2305 – w zbiorze dokumentów biskupów wileńskich z lat 1468- 1940.

Akta wizytacji zapisane zostały pięknym kaligraficznym pismem w języku polskim przez jednego skrybę. Każdy protokół wizytacyjny kończy się podpisem: „Ks. Andrzej Lenartowicz dziekan brasławski, pleban taurogiński i tauropilski, wizytator generalny”

Tym sposobem znawca historii li tylko z kart powieści Sienkiewicza dowie się, gdzie leżały Taurogi i dopowie sobie, że były pod władztwem, jak zapisano w aktach: „Jo. książęcia Radziwiłła wojewody wileńskiego”

Plebańce natomiast oraz wsie Karolina i Raczuny, a także zaścianki Rubieża, Przewozki, Raczuński, Czekalowszczyzna należały do plebanii brasławskiej wraz z folwarkami Muraż i Wisiaty, podobnie jak jeziora Nawiato, Cno, Pieremierce, Wojedko, Conko, Zagnojko i Snuda. We władaniu plebanii była też rybna rzeczka Drujka i Wojetycza. „Na ziemiach wysiewa się do 15 beczek wileńskich, to jest 90 purów jarzynnego zboża alterum tantum. Żyto się najlepiej udaje, jarzyna mizerna bywa”

Wizytacja z roku 1782-1783 odbyła się według nowego porządku, to jest na podstawie formularza z zestawem 27 pytań – nazwanego modeluszem. Ponadto wizytację generalną większości dekanatów przeprowadzali ich dziekani jako wizytatorzy, a od stopnia uszczegółowienia odpowiedzi zależał całościowy obraz parafii. Gotowość i chęć współpracy plebana z wizytatorem zależała od wielu czynników, stwierdza ks. Tadeusz Kasabuła.

***

Obok kościelnej kreśliła się linia historii świeckiej, barwnej mimo kresowo - prowincjonalnego położenia miasteczka z liczbą tysiąca mieszkańców w połowie XVII wieku. W 1787 roku po raz ostatni odbył się tu sejmik powiatowy udziałem 360 deputowanych, z których wybrano marszałka powiatowego.[3] Później sejmiki zbierały się w domu Michała Ogińskiego. W 1792 król Stanisław Poniatowski odnowił prawa miejskie i nadał miastu herb Oko Opatrzności. Po II rozbiorze (1793) Brasław był siedzibą województwa brasławskiego utworzonego na terenach północnej części dawnego województwa wileńskiego.

W powstaniu kościuszkowskim zginęło stu brasławian - powstańców, a wójt brasławski Wincenty Aleksandrowicz trafił do niewoli. Rosjanie spalili miasto. Rok później, po III rozbiorze, województwo brasławskie przestało istnieć, miasteczko popadało w ruinę, licząc w połowie XIX wieku tylko 200 mieszkańców.

Dom ludowy w Brasławiu.jpgW 1920 roku Brasław został zdobyty przez wojsko polskie, a w 1922 został stolicą powiatu w województwie wileńskim w granicach Rzeczpospolitej Polskiej. Zmiany na lepsze zachodziły bardzo szybko, pod koniec lat 30. miasto liczyło blisko 5 tysięcy mieszkańców. Starosta brasławski Żelisław Januszkiewicz okazał się sprawnym i rozsądnym gospodarzem. Powstawały spółdzielnie rolniczo – handlowe, kółka rolnicze, koła gospodyń wiejskich, mleczarnie spółdzielcze, kasy Stefczyka. Miasto kwitło, stanowiąc centrum kulturalne i edukacyjne dla mieszkańców i okolicznych wsi.

Do powszechnej siedmioklasowej szkoły w Brasławiu dzieciaki z Plebańców chodziły pieszo - 4 km, latem i zimą. Do głównej drogi miały 1 km, a tam już był szlak przetarty. Zimą bliżej było na skróty, przez jezioro Cno. Niektóre w zimowy czas pomieszkiwały u rodziny lub znajomych w miasteczku. Przy temperaturze poniżej minus 20 stopni nie puszczano dzieci do szkoły. W czasie zadymki, ojcowie przyjeżdżali do Brasławia po dzieci saniami.

Fotografia ze zbiorów Józefa Chodźki

[1] Każde kolejne pokolenie konstruuje własną pamięć zbiorowej przeszłości, podkreślając wagę wydarzeń, i dokonując selekcji „miejsc pamięci”. Pamięć pokoleniowa jest często definiowana przez „przeżycie pokoleniowe”, jest zróżnicowana, wyraża się w odmiennych pamięciach biograficznych. Kwestie pamięci pokoleniowej pozwalają lepiej zrozumieć pojęcia pamięci komunikatywnej i kulturowej (Jan Assmann)http://kazwoy.wordpress.com/students/spor-o-sens-polskich-i-europejskich-dziejow-w-kontekscie-integracji-europejskiej/3-pamiec- (dostęp: 6-01-2014)

[2] Ks. Tadeusz Kasabuła - Rec.: Lietuvos istorijos šaltiniai, t. VII, Breslaujos dekanato vizitacija 1782­‑1783 m. atlikta vilniaus vyskupo Ignoto Jokūbo Masalskio parėdymu, oprac. Romualdas Firkovičius, Lietuvių Katalikų Mokslo Akademija, Vilnius 2008, ss. 452+XI (Źródła do dziejów Litwy, t. VII, Wizytacja dekanatu brasławskiego 1782-1783 r. przeprowadzona na polecenie biskupa wileńskiego Ignacego Jakuba Massalskiego, oprac. Romualdas Firkovičius, Litewska Katolicka Akademia Nauk, Wilno 2008, 452+XI s.) - s. 271-275, http://www.ktk.uwb.edu.pl/index.php/publikacje/rocznik-teologii-katolickiej#rocznik2011 ( dostęp:2-01-2014)

[3] por. Zabytkowe cmentarze na kresach wschodnich Drugiej Rzeczpospolitej. Województwo wileńskie na obszarze Republiki Białorusi, Warszawa 2007.